Masayang Mabusog!

Nasa foodcourt ng ABS-CBN kami nina Lena, Liza, at Chris para maghapunan nang mabasa ko sa menu ng Binalot ang pinaka-cool na pangalan ng mga putahe. Naghanap ako ng bolpen, at nang walang makita, hiniram ko kay Lena ang kanyang iPod Touch para doon muna itype. Narito sila. Ten-te-ne-neeeen! Continue reading

Advertisements

Wrestler si Doc!

Nasa dental clinic ako para magpabunot ng ngipin. Third molar sa itaas. Inalis na ng dentista ang mga lumang pastang amalgam sa tatlo kong bagang, at saka pinalitan ng mas modernong white filling. Sa kamalasan, hindi niya naisalba ang aking wisdom tooth. Masyadong malalim na raw ang butas.

“Baka naman mahirap kang bunutan,” sabi ni Doc.

Hindi ako kumibo. Nasa elementarya pa ako nang huli akong pabunutan ni Mama ng ngipin sa dentista.

Nagkukuwento si Doc habang nag-i-sterilize ng mga gamit. Marami kaming napag-usapan, lalo na ang tungkol sa career.

Tinanong ko siya kong bakit ayaw niyang mag-abroad. Malaki ang kita run, sabi ko.

“Ay naku,” sabi niya, “gusto ko kaya lang eh ayaw akong payagan ng mga magulang ko.”

Tumango ako kahit alam kong nakatalikod siya sa inuupuan kong dental chair.

“Tsaka mahirap ang buhay dun,” paliwanag niya. “May isa nga akong kaibigang dentista, nasa Qatar. Malaki naman daw ang kita. Pero dapat eh sanay kang murahin, bastusin. Eh ang mga Arabo pa naman, akala mo kung sino sila, ang bububo naman. Kung babae ka, tapos momolestiyahin ka, sasabihin nila, ay, bakit kita gagalawin eh may asawa na ako. Tapos, ikaw pa ang pananagutin sa batas. May iba nga riyan, igagang-rape, tapos ibabaon na lang sa disyerto.”

Pinabuka niya ang aking bunganga at saka pinahiran ng topical anesthesia ang aking gilagid. Muntik na akong masuka sa pakla ng lasa nito.

“Kuntento na akong magtrabaho dito sa bansa,” dagdag niya habang naglalagay ng anesthesia sa heringgilya. “Simpleng buhay lang, kasama mo pa ang mga kapamilya mo.”

Gusto ko sanang sumagot ng “Oo nga,” ngunit sinimulan na niyang iturok ang heringgilya.

Naka-apat o limang turok siya, palipat-lipat sa paligid ng aking ngipin, hanggang maubos ang gamot. Pinagmumog niya ako.

Nagtanong siya.

“Ikaw, Neil, kelan ka ba mag-aasawa?”

Muntik na akong masamid sa tubig.

“Ah, wala pa ho akong ipon eh,” sabi ko habang sumasandal sa dental chair.

“Ano, makapal na ba?” tanong niya, tinutukoy ang aking gilagid.

“Yata,” sagot ko.

Sinilip niya.

“Mahirap talagang mag-asawa kung walang ipon,” sabi niya habang sinisimulang ugahin ang aking ngipin gamit ang isang instrument.

“Sabihin mo kung masakit ha?” sabi niya. “Para dagdagan natin ng anesthesia.”

Tumayo siya para makapuwesto nang maayos at ipinagpatuloy ang ginagawang pag-uga.

“Alam mo kapag dentist ka,” sabi niya, “dapat malakas ang braso mo, kasi parang kang nakikipagbunong-braso.

Napangiti ako habang nalalaway.

“Yun ngang kaibigan kong dentist din,” sabi niya, “naku, ang liit ng mga braso. ‘Pag hindi niya kayang bunutin yung ‘ipin ng pasyente, tatawagin ako para magpa-assist. Madalas pa niyang napuputol yung ‘ipin. Eh naiinis pa naman ako ‘pag putol. Kailangan mong magbawas ng buto.”

Nagpalit siya ng ibang instrument, mukhang pliers, at saka inipit ang aking ngipin.

“Wag kang lulunok ha?” utos niya.

Pagkatapos, dahan-dahan niyang hinila ang aking ngipin palabas sa aking bunganga, at saka inilapag sa mobile tray na nasa aking harapan.

“Tingnan mo ang ‘ipin mo,” sabi niyang may himig ng pagmamalaki.

Para siyang wrestler na ipinapakita sa mundo ang kanyang championship belt.

Napangiwi ako sa itsura ng aking ngipin. Mabilis akong nagmumog.

Pelikula

 

Lumaki akong walang TV sa aming bahay. Early 90s ito; ang setting ay isang baryo sa Masbate. Nasa elementarya ako noon at isang beses pa lang akong nakatuntong sa Maynila. Ang mga libangan namin ay maglaro, makinig ng drama sa radyo, at—ang pinakapaborito ko sa lahat—manood ng sine sa bahay ng ilang kababaryo na may bodegang ginawang improvised cinema.

Dalawa lang ang sinehan noon sa amin. Yung isa na may kalayuan sa amin ay ipinundar ng isang dating OFW sa Saudi. Nasa kabila ito ng plasa; tatawid ka pa ng highway. Yung isa naman ay minamanage ni Tya Ruby. Tatlo o apat na bahay lang ang layo nito sa amin kaya madalas na dito kaming magkakapatid at magpipinsan nanonood.

Pinakapatok na mga genre noon ang action (mga tipong Robin Padilla at Steven Segal) at action-comedy (mga tipong Dolphy at Babalu). Paminsan-minsa’y may mga ipinalalabas ding hindi patok pero dahil pinag-uusapan ng mga tao ay napilitan ang tagabaryong takilyero na isalang ang VHS ng mga pelikulang iyon. Kabilang dito ang Titanic, Rizal sa Dapitan, The Flor Contemplacion Story, at iba pa.

Dalawang pelikula lang ang ipinalalabas tuwing gabi. Tatlong piso ang bayad kung isa lang ang panonoorin at limang piso naman kung magdo-double. Alas sais ng hapon nagsisimula ang show.

Mahigpit na censor noon si Mama sa aming magkakapatid. Hindi kami pwedeng manood ng action, lalo na kung si Lito Lapid ang bida, o kung ang kontrabida ay sina George Estregan at Ricky Davao. Hindi rin papasa kay Mama ang may malisyosong title, gaya ng Patikim ng Pinya. Pwede pala kaming manood ng action pero dapat ang bida ay sina Robin Padilla, Fernando Poe Jr, at Eddie Garcia. Pero madalas, comedy ang pinapanood namin. Yun na nga, Babalu, Dolphy, Redford White, Andrew E, at Dennis Padilla.

Kapag pumapasok ako sa sinehan, biglang nagbabago ang mundo ko. Ang baryong nilakhan ko ay naglalaho. Ang samyo ng mga sagingan at huni ng mga kuliglig ay kinakain ng 21-inch na TV set; nilulunod ng malalaking speaker. Nakakalimutan ko ang lahat—assignment, gawaing-bahay, curfew—kapag nagsimula na ang palabas. Hindi ko alintana ang halu-halong amoy ng anghit, halitosis, at utot. Nasanay akong suminghot ng usok ng yosi dahil karamihan sa mga manonood ay nagyoyosi. Halakhakan at palakpakan kapag binabatukan si Willie Revillame o kapag nadadapa si Blakdyak. May sisipol namang binata kapag may ipinapakitang bed scene sina FPJ at Ina Raymundo.

oOo

Kapag writer ka, madalas na tinatanong kung sino ang impluwensiya mo sa pagsusulat. Si Alexander Dumas ba? Si Gabriel Garcia Marquez ba? Si Virginia Woolf ba? Kapag tinatanong ako nang ganito, mas gusto kong sabihing “too many to mention.” At kapag sinabi ko ito, ang tinutukoy ko ay iyong mga nakasama ko habang nakaupo sa isang improvised cinema noong aking kabataan. Sa murang edad, nasaksihan ko kung ano ang pinakamagandang formula para kilitiin, galitin, paiyakin, at palibugin ang audience. Somehow, itinimo rin sa akin ni Mama kung ano ang mga kuwentong pang-GP at ano naman ang pang-adult.

oOo

Sa ngayon, wala nang improvised cinema sa aming baryo. Karamihan sa mga bahay ay may TV na. Matagal nang nagiba ang sinehan ni Tya Ruby nang maratay siya dahil sa sakit sa baga at mamatay bago pa man ako makapagtapos ng haiskul. Afford ko nang manood ngayon sa Trinoma o iMax. May koleksiyon din ang ako ng sangkatutak ng pelikula sa aking apartment.

Alam kong habambuhay na akong bihag ng hiwaga ng pelikula.●

Ang Ama

Tatlong taong gulang ako nang sunduin ako ni Lola sa Cayabon para raw may kasama sila ni Lolo sa kanilang bahay. Hindi ko alam kung bakit pumayag sina Papa at Mama. Apat na oras kaming naglakbay ni Lola sakay ng motor sa dagat. Sa gitna ng laot, parang walang hangganan ang tubig. Hindi rin maaninag ang tiyan ng dagat. Sa napakaraming pagkakataong nasa gitna ako ng laot, na nangyayari kapag isinasama ako ni Lola papunta sa kabisera o tuwing dumadalaw kami sa Cayabon, ang tanging nagpapaalala sa akin na ang mundo ay hindi lamang binubuo ng tubig-dagat at kalangitan ay ang paniniwala kong balang araw babalik din ako sa amin at panghabangbuhay na makakasama sina Papa, Mama, at aking mga kapatid.

Tahamik at mahiyain ako noon sa Panguiranan, ang baryo nina Lola. Ang tangi kong kaibigan ay ang kapitbahay naming si Ernie. Lagi niya akong sinasamahan sa tabing-dagat kapag nagpapalutang ako ng laruang bangka. Kabisado ko ang wikang Ilonggo na ginagamit sa baryo pero pinili kong magmukmok sa bahay. Nagdrowing ako nang nagdrowing. Nagbasa nang nagbasa. Hanggang sa maging kaibigan ko ang mga krayola at salita. Ipinakita nila sa akin ang iba pang mundo bukod sa pag-iisa at pangungulila.

Ngunit nagsawa rin ako sa ilusyon. Nangyari ito noong dumalaw kami ni Lola sa Cayabon. Akala nila’y pangkaraniwang dalaw lang iyon. Hindi pala. Ang kuwento sa akin ni Mama kapag pinag-uusapan namin ang bagay na ito, noong dumating daw kami ni Lola sa bahay, niyakap ko agad si Papa. At hindi na ako bumitaw. Hindi na. Si Lola ay bumalik sa Panguiranan na mag-isa.

Kapag naririnig ko ang salitang “kabataan,” ang unang pumapasok sa isip ko ay ang mga panahong isinasama ako ni Papa sa kanyang trabaho. Nakadestino siya noon sa Bangad, isang baryong nakakubli sa kabundukan ng Masbate. Prinsipal siya noon sa elementarya, at dahil umaabot nang dalawang oras ang maalikabok na biyahe papunta sa eskwelahang iyon, napilitan si Papa na matulog sa kanyang opisina at hintaying matapos ang linggo para makauwi sa Cayabon. Sa opisina kung saan siya pumipirma ng mga dokumento at tumatanggap ng mga panauhin sa araw ay doon din siya nagluluto, naliligo, at kumakain pagkatapos ng trabaho.

May folding bed siya sa opisina. Kapag kasama niya ako, ako ang pinahihiga niya sa folding bed habang siya naman ay sa banig na nakalatag sa sahig.

Kapag humihilik na si Papa, pinakikiramdaman ko ang paligid. Pinanonood ko ang baga ng katol at ang kurtinang ipinaghehele ng amihan.

At matutulog akong nakangiti.●

Lunas

Nuwebe anyos ako nang isama ako ni Mama sa Sorsogon para magpagamot. May cyst siya sa dibdib; ako nama’y laging sumasakit ang tenga. Mula sa Masbate, tinawid namin ang mainland Bicol. Kasama namin si Mama Aning, katrabaho ni Mama sa paaralan kung saan siya nagtuturo. Malakas ang buhos ng ulan nang marating namin ang bakuran ng pinakasikat na albularyo sa Bicol noong taong iyon ng 1996.

Yari sa kahoy at yero ang isang palapag na bahay. Sa veranda pa lang, marami nang taong nakaupo. May mga bitbit silang supot ng mga pinatuyong dahon at ugat ng halaman. Marahil pinahuhupa ang ulan para makaalis.

Pinatuloy kami ng isang ale sa sala. Nagsasanib ang amoy ng kamanyang at kandila sa loob. Napansin ko agad ang nakakwadrong larawan ni Rizal na nakapatong sa altar. May mga pumpon ng sampagita at rosal sa tapat nito. May kandilang sumasayaw sa bawat hihip ng lumang electric fan sa gilid.

Nakaupo sa sahig sa gitna ng sala ang isang matandang lalaki na may nakataling tela sa ulo. Dahil hindi magkalayo ang aming wika, naunawaan ko ang ilan sa kanyang mga pangaral na hango sa buhay ni Rizal.

Marami na akong nakitang albularyo ngunit kakaiba ang panggagamot ng Rizalistang iyon. Hindi ka niya hahawakan. Hindi niya susuriin ang katawan mo. Ang tangi niyang ipagagawa ay isulat mo sa kapirasong papel ang iyong pangalan at kapanganakan. Ginawa namin ito at ibinigay sa kanya ang papel.

Unang tinawag si Mama. Binasa ng albularyo ang papel at sinabing may abnormalidad sa isang dibdib ni Mama. Napasinghap ako. Illogical, sabi ko sa aking sarili. Walang paraan para malaman niya ang bagay na iyon. Binigyan si Mama ng mga pinatuyong dahon at ugat. Pakuluan daw ito at inumin ang pinagkuluan.

Tinawag si Mama Aning at muli akong namangha sa pagsusuri ng albularyo. Binigyan din siya ng mga ‘gamot.’

Wala akong kibo nang umupo ako sa harapan ng albularyo. Nang magkaharap na kami, agad niyang inilapat ang kanyang palad sa kaliwa kong tenga.

“Wala ka namang sakit, apo,” sabi niya sa wikang Bicolano. Marahan niyang hinaplos ang aking tenga at pisngi. “Hindi ito sakit.”

Narinig ko ang paghinga nang malalim ni Mama.

“Ano ang pangarap mo paglaki, apo?” tanong niya sa akin.

“Magpapari ‘yan,” sabi ni Mama.

May mangilan-ngilang tao ang tumawa pagkarinig kay Mama. Yumuko ako.

“Huwag kang magpari,” sabi sa akin ng albularyo.

Lumingon ako. Nakatitig siya sa akin.

“Huwag kang magpari, apo” ulit niya.

“Ano ba dapat?” nakangiting usisa ni Mama Aning.

“Mag-abogado ka,” sabi sa akin ng abugado. “Magiging mabuting abugado ka.”

*   *  *

May 14 taon na rin ang lumipas nang maganap ang pangyayaring ito. Iyon ang una at huling pagtapak ko sa bahay ng albularyo. Magandang balita sa amin na nawala na ang bukol sa dibdib ni Mama. Ngunit malungkot ang nangyari kay Mama Aning. Bago pa man ako makapagtapos ng haiskul, pumanaw siya dahil sa hypertension.

Hindi ako nagpari, ngunit hindi rin naman nag-abugado. Hindi ako nagpari dahil tinangka kong maging architect, na iniwan ko rin nang mag-shift ako ng kurso. Hindi rin ako nag-abugado dahil tumimo sa utak ko ang sinabi noon ng guidance counselor namin na “ang abugasya ay isang maruming propesyon dahil kailangan mong magsinungaling para maipanalo ang kaso.”

May mga araw ngayon, lalo na kapag malakas ang buhos ng ulan at malamig ang panahon, na sumasakit ang kaliwa kong tenga. Hindi na ako nagtataka.

Yoga

May nagtanong sa akin minsan na kung papipiliin ako ng relihiyon, ano ang pipiliin ko? Sabi ko naman, Hinduism. Gusto mong malaman kung bakit?

Nagsimula ito nang mag-enroll ako sa isang yoga class bilang PE noong college ako. ‘Wag kang magtaka, weird talaga ang mga kinuha kong PE subject noon: Walking for Fitness, Social Dance, Bowling, at ito ngang Yoga.

Hindi ko kilala ang intsructor namin. Hindi siya nagpakilala. Wala ring name nya sa class schedule namin. Tawagin na lang natin siyang Master.

Nasa 50 kaming estudyante noon, halu-halo. May freshmen, may masteral. May payat, may mataba. Nasa 3rd floor kami ng Vanguard Hall sa UP. Walang dingding ang paligid kaya nasasamyo namin ang preskong hanging pinapaypay ng mga akasya sa paligid ng building. Tanaw na tanaw ang College of Social Work and Community Development sa likod at ang matayog na tower naman ng Iglesia ni Cristo-Cenrtal sa harap.

Nakalatag sa sahig ang pagkalapad-lapad na plywood na pinatungan ng pagkalapad-lapad na tarpaulin. At sa ibabaw nito, dito naman namin ilalapag ang aming mga yoga mat. Wala akong mat noon kasi naaartehan akong gumamit. Tsaka hindi naman marumi ang tarp. Tuwing ala una ng Sabado ang klase namin.

Nasa 70 na si Master. Matangkad, nasa 5’8”, payat, maiksi ang ubaning buhok, at parang lastiko ang katawan. Nga pala, babae siya.

Unang araw pa lang ng klase, tinuruan na niya kami ng urdhva dhanurasana. Eto yun:

Syempre’y wala kaming kawala. Ginawa ‘yan ng aming 70-year old na master.

Hindi ko alam kung Hindu ang aming instructor, kaya hindi ko rin masasabing siya ang nagbukas ng aking isipan para magresearch ng tungkol sa Hinduism. Malikot ang utak ko noong mga panahong iyon. Baguhan ako sa Maynila. Mag-isa lang ako sa inuupahan kong kuwarto sa Diliman. Hinahanap ko ang aking sarili. At naliwanagan ako pagkatapos ng limang minuto ng pagtipa ko ng “Hinduismo” sa searchbox ng Google.

Isinabuhay ko ang laging paalala ni Master: Be conscious about your breathing, your actions, your surroundings. Listen to your heartbeat. Inhale. Exhale.

Isinabuhay ko ang turo ng Hinduism na mahalin at huwag mananakit ng kapwa-tao at hayop. Tingin ko kasi, higit sa alinmang utos ng Diyos, pinkamahalaga sa lahat ay ang pagpapahalaga sa buhay—tao man o hayop. Ito ang kanilang dharma o righteousness.

Nilagay ko ang Bee Season bilang Favorite Movie sa aking Friendster account.

Pinangarap kong makapunta sa India at maglublob sa Ganges River.

Sinimulan kong maging vegetarian—hindi dahil nasa lahi namin ang diabetes, cancer at hypertension. Naaalala ko kasi ang alaga naming baboy na pinalitson ni Papa—ginapos, tinarakan ng itak sa leeg, sinaid ang dugo, binuksan ang katawan, inalisan ng laman-loob, tinahi sa kawayan, at saka pinaikot-ikot sa baga. Ayokong magmalinis. Dumudukot din ako ng malutong na balat ng litson, pinakahuli ay noong Bagong Taon. Kaya nga binitiwan ko rin ang pagiging vegietarian dahil nakagagawa lang din ako ng “kasalanan.”

Pinakagusto ko ang Hinduism dahil naniniwala ako na kapag Hindu ako, magiging mabuting tao ako. Mas relaxed ang buhay, makatatanggap ng mabuting Karma, at marereincarnate sa mas guwapo, mas mayaman, at mas matalinong tao sa hinaharap. Pero hanggang dito na lang ako. Hindi ko yata kakayaning magbalabal ng orange na damit at kumanta’t sumayaw ng Hare Krishna dahil kapalit nito ay ang pag-give up ng pagkain ng karne at iba pang luho.

Sa pagkakaalam ko, uso naman ang katolikong nagyoyoga. At pwede namang magsorry—“Sorry, piggy. Peace tayo ha?”—bago kumagat ng litson.

Yaya

Alam kong hindi mo ‘to mababasa dahil hindi ka naman marunong bumasa. Pero sinulat ko pa rin. Makulit talaga akong alaga. Pagbigyan mo na ako.

Nariyan ka na nang mamulat ako sa mundo. Ikaw daw kasi ang nag-alaga sa aming magkakapatid mula panaganay hanggang bunso. Hindi ko alam kung bakit napalapit ako sa ‘yo. Sa totoo lang, nakakatakot ang anyo mo. Biro nga ng aming mga kapitbahay, aswang ka raw. Bungal-bungal kasi ang mga ngipin mo. At naninilaw ang iyong mga mata. Siyempre, hindi ako naniwala na aswang ka. Kapag naglalaba ka noon sa batis, lagi akong sumasama. (Noong natuto na kaming maglakad, naging pang-all around ka na—tagalaba, tagaluto, taglinis, tagaplantsa.) Nanghuhuli ako ng kupô habang abala ka sa paglalaba. Naiinis ka kapag binibungkal ko ang mga bato sa pampang at nagkukulay-putik ang tubig.

Noong isinugod ako sa ospital dahil sa bronchopneumonia, ikaw ang karamay ni Mama. Nang umiyak siya, umiyak ka rin. Akala raw nila, mamamatay na ako. Siguro, hindi ako namatay dahil dalawang nanay ang umiyak para lang mabuhay ako.

Nang matuto akong magsalita, tinawag kitang “Mamay.” Sa ating wika, katumbas iyan ng “Inay.” Hindi naman siguro nagselos si Mama nang ituring kitang ikalawang ina.

Lumaki akong katabi ka. Nung nagkaedad ka na, ipinaubaya na ni Mama sa aming katulong ang mga gawaing dati mong ginagawa. Dapat kasi’y nagpapahinga ka na. Hindi na mawala-wala ang ubo mo. Tapos lagi ka pang naninigarilyo. At umiinom ka rin! Ewan ko ba. Kung kelan ka tumanda, saka ka naman naging makulit. Lagi mong idinadahilan na ‘yan ang nagpapalakas ng katawan mo kahit panay ang paliwanag ko sa ‘yo ng epekto ng nikotina at alkohol sa katawan.

Apat na araw noon bago mag-Bagong Taon, bumigay ang katawan mo. Nag-aaral ako noon dito sa Maynila. Hindi ako nakauwi. Alam mo naman ang buhay estudyante, minsa’y may pera, minsa’y wala. Nagkataon na noong panahong iyon, wala talaga.

Alam mo, marami akong guilt sa buhay na hanggang ngayon ay kinikimkim ko. Isa na rito ay ang pakiramdam na hindi ko nasuklian ang mga kabutihan mo sa akin. Kung maaga lang sana akong nakapagtapos, baka marami na akong pera noong mga panahong naratay ka. Naipagamot sana kita. Di sana’y napagaan ko ang mga paghihirap mo. Di sana’y nasubukan ko ring iligtas ka mula sa kamatayan gaya noong iligtas mo ako.

Sorry, Mamay.